भोजराज संजेल
भोजराज संजेल 
सामाजिक सञ्जाल आजको पुस्ताको जिन्दगीमा आम अभिव्यक्ति, जानकारी आदानप्रदान र समाजसँग जोडिने माध्यम भएको छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, टिकटक, एक्स (पूर्व ट्विटर), स्न्यापच्याट लगायतका सामाजिक सञ्जालमार्फत युवाहरू आफन्त, साथीभाइ, समाज र संसारसँग एक क्लिकमै जोडिने अवस्थामा पुगेका छन्। तर, यही डिजिटल क्रान्ति अहिले अनेकथरि चुनौती र दुरुपयोगको खतरासँगै ‘डिजिटल अभिशाप’ बन्ने अवस्थामा पुग्दैछ।
सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग भन्नाले के बुझिन्छ?
सामाजिक सञ्जालको प्रयोग सकारात्मक रूपमा गर्न सकिन्छ — जस्तै ज्ञान आर्जन, सीप विकास, सामाजिक सञ्जाल विस्तार, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता आदि। तर जब यो प्रयोग अत्यधिक, उद्देश्यविहीन, अरूलाई हानि पुर्‍याउने, झुट/अफवाह फैलाउने, निजता उल्लंघन गर्ने तरिकामा हुन्छ, त्यसलाई दुरुपयोग भनिन्छ।
दुःखको कुरा, आज धेरै युवा सामाजिक सञ्जालमा नशाजस्तै लत लागेर, समय, ऊर्जा, मानसिक स्वास्थ्य र भविष्यलाई दाउमा राखिरहेका छन्।
दुरुपयोगका स्वरूपहरू
१. अत्यधिक समय खर्च – दिनभरि मोबाइल चलाउनु, रातभर जाग्राम बस्नु
२. निजता उल्लंघन – अरूको फोटो/भिडियो बिनाअनुमति प्रयोग गर्नु
३. साइबर बुलिङ र ट्रोलिङ – गालीगलौज, बदनाम गर्ने पोस्ट
४. अश्लील वा हिंसात्मक सामग्री प्रचार
५. झुटो खबर/अफवाह फैलाउने
६. स्वतन्त्रता र अभिव्यक्तिको नाममा अरूलाई हानि पुर्‍याउने गतिविधि
युवा पुस्तामा यसको असर
१. शारीरिक असर – आँखा कमजोर, निद्रा नलाग्ने, टाउको दुखाइ, शारीरिक निष्क्रियता
२. मानसिक असर – डिप्रेशन, आत्मग्लानी, तुलनात्मक हीनभावना, आत्महत्या
३. शैक्षिक असर – पढाइमा ध्यान नलाग्ने, परीक्षामा कमजोर नतिजा
४. सामाजिक असर – परिवार र समाजसँग दूरी, झुटो पहिचान निर्माण
५. आर्थिक असर – इन्टरनेट/फोन खर्च, अनलाइन गेम वा एपमा अनावश्यक पैसा खर्च
कानुनी पक्ष: सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगविरुद्धका कानुनी प्रावधानहरू
नेपालमा सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगलाई नियन्त्रण गर्न विभिन्न कानुनहरू लागू छन्:
१. सूचना प्रविधि सम्बन्धी ऐन, २०६३ (Information Technology Act 2063)
धारा ४७ अनुसार अश्लील सामग्री प्रवाह गर्नेलाई ५ वर्षसम्म कैद वा १ लाखसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
धारा ४८ र ४९ मा हैकिङ, झुटो सूचना प्रवाह, गलत उद्देश्यले सूचना प्रयोग गरेको विषयमा सजाय व्यवस्था गरिएको छ।
२. साइबर अपराधसम्बन्धी मुलुकी अपराध संहिता, २०७४
भाग ८, अध्याय १९ (साइबर अपराधसम्बन्धी व्यवस्था) अन्तर्गत सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरी गरिने मानहानी, धम्की, अश्लीलता, निजता उल्लंघनलगायतका कार्यलाई सजाय योग्य अपराध मानेको छ।
३. प्रहरीको साइबर ब्युरो
यस्तो दुरुपयोगका विरुद्ध उजुरी लिन र अनुसन्धान गर्न नेपाल प्रहरीले ‘साइबर ब्युरो’ स्थापना गरेको छ। नागरिकले सिधै उजुरी गर्न सक्छन्।
४. निजता ऐन, २०७५
कसैको व्यक्तिगत गोपनीयता भङ्ग गर्ने (फोटो, भिडियो, सन्देश, जानकारी सार्वजनिक गर्ने) कार्य कानुनतः अपराध हो।
यथार्थ घटनाहरू
२०७९ सालमा एक युवतीको टिकटक भिडियो सम्पादन गरेर अश्लील बनाइ सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरियो। उक्त युवती मानसिक तनावमा गइ आत्महत्या नै गरिन्।
२०८० सालमा एक किशोरले साथीको फेसबुक ह्याक गरेर अपमानजनक पोस्ट गरेपछि कानुनी कारवाही भोग्नुपर्‍यो।
यी घटनाहरूले देखाउँछन् — सानो जस्तो लाग्ने ‘दुरुपयोग’ पनि भयानक नोक्सानीमा परिणत हुन सक्छ।
फाइदाजनक प्रयोग कसरी गर्न सकिन्छ?
सामाजिक सञ्जालको प्रयोग सही ढंगले गर्न सकियो भने यसले व्यक्तिगत, शैक्षिक, व्यावसायिक जीवनमा धेरै फाइदा दिन सक्छ: अनलाइन शिक्षा र तालिम लिने
सीप प्रवर्द्धन गर्ने (डिजिटल मार्केटिङ, डिजाइन, भिडियो सम्पादन आदि)
सकारात्मक विचार र प्रेरणा बाँड्ने
न्याय, मानव अधिकार र कानुनी चेतना फैलाउने
समुदाय निर्माण र जनचेतनामा भूमिका खेल्ने
समाधान के हुन सक्छ?
१. डिजिटल साक्षरता कार्यक्रम चलाउनु पर्छ
विद्यालय, क्याम्पस, स्थानीय तहमा सचेतना अभियान आवश्यक छ।
२. प्रत्येक प्रयोगकर्ताले आत्मअनुशासन अपनाउनुपर्छ
समयको सीमा निर्धारण गर्ने, लक्ष्यअनुसार प्रयोग गर्ने
३. अभिभावक र शिक्षकको भूमिका
बालबालिकाको मोबाइल/इन्टरनेट प्रयोगमा निगरानी, सकारात्मक निर्देशन
४. कानुनी चेतना
कानुनी जोखिम बुझाउने, साइबर अपराधको सजाय बारे जानकारी दिनु
५. सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई कानुनी रुपमा उत्तरदायी बनाउनु
गलत सामग्री हटाउने प्रणाली बलियो बनाइनु आवश्यक छ।
निष्कर्ष
युवा पुस्ता राष्ट्रको मेरुदण्ड हो। उनीहरूको मानसिक, सामाजिक र बौद्धिक स्वास्थ्यको रक्षा गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो। सामाजिक सञ्जाल दुबै धारको तरबार हो —
सजग प्रयोग गर्‍यौं भने अवसरको ढोका खुल्छ, लापरवाह भइदियौं भने डिजिटल अभिशापमा परिणत हुन्छ।
अबको निर्णय हाम्रो चेतनामा छ —
डिजिटल दुनियाँलाई आशीर्वाद बनाउने कि अभिशापमा बदल्ने ?
बकैया गा.पा-७